AI trong nghệ thuật: Khi "cộng sự" ảo thách thức ranh giới bản quyền

Sự giao thoa giữa AI trong nghệ thuật và tư duy sáng tạo đang mở ra những chân trời mới, nhưng đồng thời cũng tạo ra những cuộc tranh luận gay gắt về vấn đề bản quyền.

Không còn là những dự báo xa xôi, trí tuệ nhân tạo (AI) đã chính thức bước vào xưởng vẽ, phòng thu và trang viết của các nghệ sĩ. Từ một công cụ hỗ trợ, AI đang dần trở thành một “cộng sự” đắc lực, làm thay đổi hoàn toàn quy trình sản xuất và lan tỏa tác phẩm. Tuy nhiên, khi ranh giới giữa sự sáng tạo của con người và thuật toán trở nên mong manh, một bài toán hóc búa về quyền sở hữu trí tuệ đã nảy sinh.

AI – “Cánh tay nối dài” giải phóng tư duy sáng tạo

Thay vì thay thế con người, AI đang đóng vai trò tối ưu hóa khả năng thực thi ý tưởng, giúp nghệ sĩ vượt qua những rào cản về chi phí và kỹ thuật vốn là “nỗi ám ảnh” trong sản xuất nghệ thuật truyền thống.

Hơi thở dân gian trong hình hài công nghệ

Một minh chứng điển hình là album Thương câu dân ca của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long. Với 5 ca khúc đậm chất quan họ Bắc Ninh, các MV như Thương câu dân ca và Tính chuyện trăm năm đã tạo nên một cuộc giao thoa thú vị khi sử dụng AI để tái hiện tranh dân gian Đông Hồ. Những hình ảnh cổng làng, lũy tre, hay hình ảnh liền anh liền chị trên thuyền rồng không còn nằm trên mặt giấy điệp mà hiện lên sống động, đầy màu sắc.

Đạo diễn hình ảnh Xuân Mạnh chia sẻ rằng AI không tự nhiên tạo ra tác phẩm. Để có được kết quả cuối cùng, ông phải kiểm soát thủ công qua hàng trăm vòng chỉnh sửa (prompting). Điều này khẳng định một thực tế: AI chỉ là công cụ, còn “linh hồn” và sự định hướng vẫn nằm ở tư duy của người nghệ sĩ.

Cách mạng hóa quy trình điện ảnh và âm nhạc

Trong điện ảnh, đạo diễn Phạm Vĩnh Khương là một trong những người tiên phong ứng dụng AI vào các MV như Mắt bão, Bức tranh Đại Việt, Chạm…. Việc đưa AI vào các khâu phác thảo kịch bản, dựng bảng phân cảnh (storyboard), tạo nhân vật ảo hay thiết kế kỹ xảo đã giúp giảm thiểu đáng kể chi phí sản xuất – rào cản lớn nhất đối với nhiều nhà làm phim trẻ.

Ở mảng âm nhạc, khả năng của AI thậm chí còn gây “sửng sốt”. Theo PGS. TS. Đỗ Hồng Quân, AI hiện nay có thể hoàn thiện một bài hát đầy đủ từ nhạc, lời đến giọng hát (đơn ca hoặc bè) chỉ trong vài phút, thậm chí mô phỏng chính xác giọng đặc trưng của các nghệ sĩ nổi tiếng.

Văn chương và sự giải phóng dữ liệu

Ngay cả trong lĩnh vực văn chương, AI cũng đang hỗ trợ các nhà văn trong việc gợi mở ý tưởng và xây dựng tuyến nhân vật. Nhà văn Võ Thị Xuân Hà nhận định rằng, thay vì e dè, người viết cần chủ động khai thác AI như một trợ lý biên tập và quảng bá, giúp tiết kiệm thời gian xử lý dữ liệu để tập trung vào giá trị cốt lõi là cảm xúc và tư tưởng của tác phẩm.

Mặt trái của sự tiện lợi: Cuộc chiến bản quyền thời kỹ thuật số

Khi khả năng thực thi trở nên quá dễ dàng, rủi ro về xâm phạm bản quyền gia tăng theo cấp số nhân. AI có thể tạo ra những tác phẩm “tương tự” hoặc “mô phỏng” một cách hoàn hảo, dẫn đến những tranh chấp pháp lý phức tạp.

Một ví dụ điển hình là làn sóng video “giọng ca AI” hát nhạc Trịnh Công Sơn gây bão mạng xã hội cuối năm 2025. Dù thu hút hàng triệu lượt xem và mang lại lợi nhuận quảng cáo lớn cho các kênh đăng tải, nhưng phần lớn các sản phẩm này lại không được sự cho phép của gia đình tác giả hay đơn vị nắm giữ bản quyền. Điều này tạo ra một tiền lệ nguy hiểm: giá trị sáng tạo bị tước đoạt bởi những thuật toán mô phỏng.

Nếu không có cơ chế bảo vệ, động lực sáng tạo của các nghệ sĩ thực thụ sẽ bị suy giảm, khiến các nhà đầu tư ngần ngại rót vốn vào những dự án văn hóa dài hạn vì rủi ro bị “sao chép AI” quá dễ dàng.

Hành lang pháp lý: Bảo vệ con người trước sự trỗi dậy của máy móc

Nhận thức được mức độ nghiêm trọng, Việt Nam đã có những bước đi quyết liệt trong việc hoàn thiện khung pháp lý để thích ứng với kỷ nguyên AI.

Nguyên tắc “Đóng góp đáng kể”

Tại Diễn đàn Bản quyền Việt Nam - Hàn Quốc năm 2026, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh việc điều chỉnh Luật Sở hữu trí tuệ để quản lý đối tượng được tạo ra có sử dụng AI. Đặc biệt, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 9/4/2026) đã xác lập một nguyên tắc cốt lõi: AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ, con người mới là chủ thể quyền.

Để được công nhận bản quyền, con người phải chứng minh được sự đóng góp đáng kể và mang tính quyết định trong quá trình sáng tạo, đồng thời chịu toàn bộ trách nhiệm về tính hợp pháp của sản phẩm. Điều này ngăn chặn tình trạng sử dụng AI để “xào nấu” tác phẩm của người khác rồi nhận là sáng tạo mới.

Hướng tới một hệ sinh thái bền vững

Luật pháp cũng bổ sung quy định về việc sử dụng dữ liệu huấn luyện AI, yêu cầu không được ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền lợi của tác giả gốc. Đây là bước đi then chốt để xây dựng một môi trường sáng tạo minh bạch, nơi công nghệ phục vụ con người chứ không thay thế hay tước đoạt giá trị của con người.

Góc nhìn chuyên gia: AI có thể tạo ra một bản nhạc hoàn hảo về kỹ thuật, nhưng không thể tạo ra “nỗi đau” hay “niềm hạnh phúc” thực sự vốn là cốt lõi của nghệ thuật. Tương lai của công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ không nằm ở việc chọn AI hay chọn con người, mà nằm ở khả năng cộng sinh: dùng AI để tối ưu quy trình và dùng trái tim con người để thổi hồn vào tác phẩm.

Bạn nghĩ sao về việc một bài hát do AI mô phỏng giọng ca sĩ nổi tiếng được công nhận là tác phẩm nghệ thuật? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới!