Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt: Từ nghịch lý "Lạ mà Quen" đến thách thức thời đại số

Việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không chỉ là bảo tồn di sản mà còn là cách chúng ta tư duy, giao tiếp hiệu quả trong một xã hội không ngừng biến đổi.

Ngôn ngữ không bao giờ đứng yên; nó là một thực thể sống, vận động theo nhịp thở của đời sống xã hội. Trong buổi giao lưu tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh cùng các tác giả bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp, những góc nhìn đa chiều về sự vận hành của tiếng mẹ đẻ đã mở ra nhiều suy ngẫm về cách chúng ta đang nói, viết và cảm nhận ngôn ngữ mỗi ngày.

Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên thú vị

Trong ngôn ngữ học, có những khái niệm chúng ta sử dụng theo bản năng đến mức quên mất logic đằng sau chúng. PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Tiếng Việt lạ mà quen, đã chỉ ra những điểm giao thoa đầy thú vị giữa cái quen thuộc và cái bất ngờ.

Hãy thử đặt câu hỏi: Tại sao chúng ta mặc định “phải” là đúng, còn “trái” là sai? Hay tại sao khi đi trên cạn, ta lại dùng những từ vốn dành cho môi trường nước như “quá giang”, “lặn lội”, “nổi chìm đục trong”? Thậm chí, những cụm từ như “mớm bài” hay “bội thực kiến thức” đều là cách mượn hình ảnh từ thực phẩm để diễn đạt trạng thái tinh thần.

Theo góc nhìn chuyên môn, những điều này ban đầu có vẻ “lạ”, nhưng khi được hệ thống hóa theo quy luật ngôn ngữ, chúng trở thành cái “quen” trên cửa miệng. Ngược lại, khi ta dừng lại để phân tích một thói quen giao tiếp, cái quen thuộc ấy bỗng trở nên lạ lẫm. GS.TS Nguyễn Đức Dân bổ sung thêm rằng, đặc điểm của tiếng Việt là nhấn mạnh vào vế đứng sau, do đó cách gọi “lạ mà quen” hay “quen mà lạ” sẽ thay đổi trọng tâm về cảm xúc và nhận thức của người nghe.

Ngôn ngữ Gen Z và xu hướng “lai” tiếng Anh: Bình thường hay báo động?

Một trong những chủ đề nóng nhất hiện nay là sự xâm nhập của từ mượn và tiếng lóng trong giao tiếp của giới trẻ. Các hiện tượng như “đu trend”, “drama” hay “chill đi” đã trở thành một phần của văn hóa giao tiếp hiện đại.

Các chuyên gia nhận định đây là hiện tượng sinh ngữ bình thường. Tuy nhiên, ranh giới giữa sự sáng tạo và sự tùy tiện chính là vị thế giao tiếp. PGS.TS Trịnh Sâm nhấn mạnh, việc sử dụng ngôn ngữ lai căng có thể chấp nhận được trong những cuộc trò chuyện thoải mái, nhưng tuyệt đối không được xuất hiện trong văn bản hành chính, bài thi hay ngoại giao.

Đáng lo ngại hơn là “tác dụng phụ” của giao tiếp bàn phím. Nhà báo Dương Thành Truyền cảnh báo về một thói quen nguy hiểm: viết không hoa, bỏ dấu câu và không đọc lại trước khi gửi. Điều này đang tạo ra một hệ lụy nghiêm trọng khi một bộ phận phóng viên, biên tập viên trẻ mang nguyên thói quen này vào tác nghiệp báo chí, dẫn đến những lỗi diễn đạt ngô nghê, làm mất đi sự chuẩn mực của tiếng Việt.

Thách thức trong việc bảo tồn bản sắc và sự chuẩn xác

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là đảm bảo ngôn ngữ được sử dụng đúng chức năng và bản chất. Hiện nay, chúng ta đang đối mặt với nhiều vấn đề từ vĩ mô đến vi mô:

• Sự nhầm lẫn chính tả: Việc không phân biệt được “i” và “y” ngày càng phổ biến.
• Lạm phát thuật ngữ: Xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, điển hình là việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” trong nhiều ngữ cảnh không phù hợp.
• Sai lệch định danh: Vi phạm nguyên tắc cơ bản nhất của ngôn ngữ là “gọi đúng tên, đúng sự kiện”.

Lời giải cho bài toán nâng cao năng lực ngôn ngữ

Để không bị cuốn theo những trào lưu hời hợt, mỗi cá nhân cần tự xây dựng cho mình một bộ lọc ngôn ngữ vững chắc. Việc trau dồi không chỉ dừng lại ở việc học quy tắc chính tả mà còn là rèn luyện tư duy diễn đạt.

Các tác giả khuyến khích cộng đồng, đặc biệt là giáo viên và nhà báo, hãy tiên phong trong việc làm gương. Một trong những cách hiệu quả nhất để nâng cao trình độ sử dụng tiếng Việt là đọc những tác phẩm phân tích sâu về ngôn ngữ, như bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp, để khám phá ra những tầng nghĩa ẩn sau mỗi từ ngữ.

Góc nhìn chuyên gia: Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu tư duy. Khi chúng ta viết cẩu thả, tư duy của chúng ta cũng dễ trở nên hời hợt. Việc rèn luyện sự chỉn chu trong từng dấu phẩy, chữ hoa không đơn thuần là tuân thủ luật lệ, mà là thể hiện sự tôn trọng đối với người đọc và chính bản sắc văn hóa của dân tộc.

Bạn nghĩ sao về việc sử dụng tiếng lóng và từ mượn trong giao tiếp hiện nay? Liệu chúng ta có đang quá khắt khe hay đang quá dễ dãi với tiếng mẹ đẻ? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới!