Hát Xoan Phú Thọ: Hành Trình Từ Di Sản "Báo Động" Đến Sức Sống Đương Đại

Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là một loại hình dân ca cổ mà còn là sợi dây tâm linh gắn kết con người với cội nguồn dân tộc qua những làn điệu mộc mạc, sâu lắng.

Khi tháng Ba âm lịch về, vùng đất Tổ Phú Thọ lại rộn ràng trong không khí của lễ hội. Giữa dòng người đổ về dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, có một giá trị văn hóa vẫn bền bỉ ngân vang, len lỏi qua những mái đình cổ kính, đó chính là Hát Xoan. Không đơn thuần là biểu diễn, Hát Xoan trong đời sống hiện nay là một trải nghiệm chạm vào ký ức, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa một cách tự nhiên nhất.

Hát Xoan Phú Thọ: Hơi thở di sản trong không gian đình miếu

Điểm đặc biệt của Hát Xoan chính là sự gắn bó hữu cơ với không gian diễn xướng. Trong khuôn khổ Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng 2026, từ ngày 22-²⁶⁄₄ (tức mùng 6-¹⁰⁄₃ âm lịch), các phường Xoan gốc lại tụ hội tại những “địa chỉ đỏ” của di sản như: Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô.

Tại những mái đình này, cấu trúc diễn xướng truyền thống được giữ gìn nghiêm ngặt. Tiếng trống cửa đình dồn dập, nhịp phách chắc khỏe phối hợp cùng những bước múa, lời xướng - họa của đào, kép tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật chuẩn mực. Chính sự tuân thủ khuôn thức cổ xưa đã giúp người nghe cảm nhận được sự liền mạch của văn hóa, không bị đứt đoạn bởi thời gian.

Sức hút của Hát Xoan nằm ở sự hòa quyện giữa yếu tố thiêng (ca ngợi công đức tổ tiên, cầu mong quốc thái dân an) và yếu tố đời (những câu hát giao duyên, tình yêu đôi lứa). Du khách khi đến với các làng cổ như Hùng Lô hay Kim Đức không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức mà còn trực tiếp tham gia gõ phách, học hát, khiến di sản trở nên sống động và gần gũi hơn bao giờ hết.

Giải mã cấu trúc nghệ thuật của “Hát cửa đình”

Về mặt chuyên môn, Hát Xoan (hay còn gọi là hát Xuân, Khúc môn đình) là một loại hình dân ca cổ độc đáo của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Đây là một chỉnh thể nghệ thuật tổng hợp bao gồm hát, múa và nhạc, được chia thành ba chặng diễn xướng chặt chẽ:

• Chặng Nghi lễ: Mang tính trang nghiêm, dùng để dâng hương, cầu chúc bình an và mùa màng tươi tốt.
• Chặng Quả cách: Tập trung vào kỹ thuật thanh nhạc và vũ đạo, thể hiện trình độ điêu luyện của các nghệ nhân.
• Chặng Hội: Không gian mở, nơi diễn ra các trò diễn giao duyên, tạo sự gắn kết cộng đồng sâu sắc.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Bá Khiêm nhận định rằng Hát Xoan chính là “kho tư liệu quý báu” phản ánh chân thực lao động sản xuất và phong tục tập quán của cha ông. Mỗi câu hát không chỉ là âm nhạc, mà là một mảnh ghép ký ức văn hóa được lưu truyền qua hàng nghìn năm.

Cuộc “vượt cạn” ngoạn mục của một di sản cần bảo vệ khẩn cấp

Ít ai biết rằng, Hát Xoan từng đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Năm 2011, UNESCO đã ghi danh Hát Xoan vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, nhờ những nỗ lực quyết liệt, đến năm 2017, di sản này đã chính thức được đưa ra khỏi tình trạng báo động để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sự hồi sinh này đến từ chiến lược bảo tồn đa tầng của tỉnh Phú Thọ:

1. Phục hồi không gian sống của di sản

Không để Hát Xoan bị “đóng khung” trong bảo tàng, chính quyền và người dân đã tu bổ đình miếu, khôi phục các tập tục như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các phường Xoan, trả di sản về đúng môi trường sinh tồn của nó.

2. Truyền dạy và trẻ hóa lực lượng kế cận

Việc đưa Hát Xoan vào chương trình giáo dục phổ thông là bước đi chiến lược. Khi học sinh được tiếp cận Hát Xoan qua các giờ âm nhạc và hoạt động ngoại khóa, di sản không còn là thứ “cũ kỹ” mà trở thành một phần của trải nghiệm học tập hiện đại.

3. Chuyển đổi số và phát triển du lịch bền vững

Theo chuyên gia âm nhạc Nguyễn Quang Long, việc xây dựng bức tranh tổng thể về âm nhạc Xoan và số hóa các cuộc trò chuyện với nghệ nhân là hướng đi tất yếu. Hiện nay, Hát Xoan không chỉ vang lên ở sân đình mà còn xuất hiện trên các nền tảng số, tiếp cận gần hơn với giới trẻ và bạn bè quốc tế.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái chia sẻ, chính sự quan tâm của du khách và tâm huyết của các nghệ nhân trong những buổi tập luyện cuối tuần đã giữ cho ngọn lửa Xoan luôn cháy.

Lời kết: Giá trị bền vững từ sự chân thành

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Hát Xoan Phú Thọ là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa dân tộc khi được đặt đúng trong lòng cộng đồng. Vượt qua những thăng trầm, những làn điệu Xoan vẫn mộc mạc, chân thành, chạm đến trái tim người nghe bởi tình đất, tình người trung du.

Bạn có tin rằng những giá trị cổ truyền vẫn có thể tìm thấy tiếng nói chung với nhịp sống hiện đại? Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn hoặc kể về trải nghiệm của bạn khi đến với vùng đất Tổ Phú Thọ dưới phần bình luận nhé!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Hát Xoan Phú Thọ có đặc điểm gì nổi bật về cấu trúc?Hát Xoan là sự kết hợp giữa hát, múa và nhạc với 3 chặng diễn xướng chặt chẽ: Nghi lễ (trang nghiêm), Quả cách (kỹ thuật) và Hội (giao duyên, cộng đồng).

Tại sao Hát Xoan từng được UNESCO xếp vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp?Do nguy cơ mai một về nghệ nhân truyền dạy và sự thu hẹp của không gian diễn xướng truyền thống, khiến di sản này từng đứng trước nguy cơ biến mất.

Du khách có thể trải nghiệm Hát Xoan ở những địa điểm nào tại Phú Thọ?Du khách có thể đến các phường Xoan gốc tại Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô để thưởng thức và học hát cùng nghệ nhân.

Câu hỏi thường gặp

Hát Xoan Phú Thọ có đặc điểm gì nổi bật về cấu trúc?

Hát Xoan là sự kết hợp giữa hát, múa và nhạc với 3 chặng diễn xướng chặt chẽ: Nghi lễ (trang nghiêm), Quả cách (kỹ thuật) và Hội (giao duyên, cộng đồng).

Tại sao Hát Xoan từng được UNESCO xếp vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp?

Do nguy cơ mai một về nghệ nhân truyền dạy và sự thu hẹp của không gian diễn xướng truyền thống, khiến di sản này từng đứng trước nguy cơ biến mất.

Du khách có thể trải nghiệm Hát Xoan ở những địa điểm nào tại Phú Thọ?

Du khách có thể đến các phường Xoan gốc tại Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô để thưởng thức và học hát cùng nghệ nhân.