Làn sóng rời bỏ 'bát cơm sắt' tại Trung Quốc: Tự do hay sự bấp bênh?

Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc đang tạo ra một cuộc chuyển dịch lao động khổng lồ, nơi hàng triệu người trẻ chọn sự linh hoạt thay vì biên chế ổn định.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, không còn mặc áo blouse trắng mà đang tất bật hỗ trợ bệnh nhân làm thủ tục, đã trở nên quen thuộc. Dù sở hữu bằng cử nhân điều dưỡng, cô hiện là một “hộ tống y tế” tự do. Thay vì gò bó trong giờ hành chính, Zhao thu về 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng thông qua các nền tảng số, đổi lấy quyền chủ động về thời gian giữa một thị trường lao động đầy biến động.

Cuộc xoay trục lịch sử của 247 triệu lao động

Số liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh kinh tế đầy kinh ngạc: có khoảng 247 triệu người tại Trung Quốc đang hoạt động theo mô hình làm việc linh hoạt (gig economy). Con số này chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động, tăng mạnh so với mức 200 triệu người của năm 2021. Đặc biệt, nhóm thanh niên dưới 24 tuổi đang chiếm lĩnh hơn một nửa thị phần lao động trên các nền tảng số.

Sự chuyển dịch này đánh dấu sự sụp đổ của lý tưởng “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế trọn đời vốn được coi là chuẩn mực an toàn suốt nhiều thập kỷ. Có hai nguyên nhân chính thúc đẩy sự thay đổi này:

• Áp lực cạnh tranh: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập kỷ lục mới khiến cuộc đua vào các tập đoàn lớn trở nên vô cùng khốc liệt.
• Sự kiệt sức với văn hóa làm việc: Chế độ “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) đã đẩy giới trẻ rời xa các văn phòng truyền thống để tìm kiếm sự cân bằng.

Thị trường này đang phân hóa thành hai thái cực rõ rệt. Một bên là nhóm lao động chân tay như tài xế, giao hàng, hộ tống y tế. Bên còn lại là nhóm “lao động trên mây” với thu nhập cao như lập trình viên AI, sáng tạo nội dung hay thiết kế từ xa. Ví dụ như Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, đã rời bỏ các ông lớn internet để làm việc tự do với mức thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm, minh chứng cho việc công việc giờ đây là một phần của lối sống thay vì một sự ràng buộc.

Nền kinh tế “làm mọi thứ” và mặt tối của sự tự do

Tuy nhiên, không phải tất cả đều là màu hồng của sự tự chủ. Theo phân tích từ The Wall Street Journal, sự gia tăng của lao động thời vụ còn phản ánh dấu hiệu tăng trưởng kinh tế vĩ mô đang chậm lại. Với nhiều người, làm việc tự do không phải là lựa chọn, mà là sự ép buộc để sinh tồn khi cơ hội việc làm chính thức trở nên xa xỉ.

Trên các nền tảng như Xianyu của Alibaba, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành. Người trẻ sẵn sàng nhận những việc không tên như dắt chó đi dạo, đổ rác, hay thậm chí là “trò chuyện đêm khuya” để kiếm sống. Đáng lo ngại hơn, ngay cả những ngành nghề có chuyên môn cao cũng bị ảnh hưởng. South China Morning Post ghi nhận thu nhập của một bộ phận y bác sĩ sụt giảm 30-40%, khiến không ít người phải làm thêm nghề giao đồ ăn sau giờ trực để trang trải nợ nần.

Khảo sát năm 2025 cho thấy một thực trạng khắc nghiệt: gần 80% lao động nền tảng chỉ kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng, buộc họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày. Lúc này, kinh tế gig không còn là sự lựa chọn phong cách sống, mà trở thành một “lưới an sinh bất đắc dĩ” cho những người yếu thế.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực tái cấu trúc của chính phủ

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt hệ thống bảo vệ. Lao động tự do thường xuyên phải đối mặt với tình trạng không hợp đồng, không bảo hiểm y tế và không lương hưu. Họ đang rơi vào một “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro về sức khỏe và thu nhập đều do cá nhân tự gánh chịu.

Trước thực trạng này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu can thiệp. Một kế hoạch gồm 12 điểm đã được công bố nhằm thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các mục tiêu trọng tâm bao gồm:

• Công bằng thu nhập: Siết chặt quản lý các nền tảng công nghệ để đảm bảo mức lương hợp lý.
• Minh bạch thuật toán: Kiểm soát các “hộp đen” thuật toán vốn đang thao túng việc phân bổ công việc và thu nhập của người lao động.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Kết nối quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu với lao động linh hoạt, không còn bị bó buộc bởi hộ khẩu.

Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig cho thấy một thực tế mới: việc làm ổn định đang dần trở thành một thứ xa xỉ phẩm. Đối với thế hệ trẻ hiện nay, câu hỏi không còn là “chọn tự do hay ổn định”, mà là làm thế nào để tồn tại trong một thị trường lao động không ngừng biến dạng. Liệu các chính sách mới có đủ sức tạo ra một nền tảng an toàn cho hàng triệu người lao động này? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn với chúng tôi.