Nắng nóng cực đoan: "Kẻ hủy diệt" thầm lặng của an ninh lương thực

Hiện tượng nắng nóng cực đoan đang trở thành mối đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực toàn cầu, gây gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng nông nghiệp và ảnh hưởng sinh kế hàng tỷ người.

Theo báo cáo chuyên sâu “Nắng nóng cực đoan và Nông nghiệp” do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) phối hợp cùng Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công bố, thế giới đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng khí hậu chưa từng có. Trong suốt 5 thập kỷ qua, không chỉ tần suất mà cả cường độ và thời gian kéo dài của các đợt nóng đã gia tăng đột biến, trực tiếp tấn công vào nền tảng sản xuất nông nghiệp toàn cầu.

Ngưỡng chịu nhiệt: Khi sinh học bị đẩy đến giới hạn

Dưới góc độ sinh học, mỗi loài sinh vật đều có một ngưỡng chịu nhiệt nhất định. Khi vượt qua ngưỡng này, các quá trình trao đổi chất bị rối loạn, dẫn đến sụt giảm năng suất hoặc tử vong hàng loạt:

• Chăn nuôi: Gia súc bắt đầu rơi vào trạng thái căng thẳng nhiệt (heat stress) khi nhiệt độ vượt ngưỡng 25°C, làm giảm khả năng tăng trưởng và sinh sản.
• Trồng trọt: Đối với các loại cây lương thực chủ chốt, năng suất bắt đầu sụt giảm nghiêm trọng khi nhiệt độ chạm mốc 30°C do hiện tượng thoát hơi nước quá mức và ức chế quang hợp.
• Thủy sản: Nhiệt độ nước tăng cao gây hiện tượng thiếu oxy, dẫn đến rủi ro cá chết hàng loạt. Đáng báo động, năm 2024, có tới 91% diện tích đại dương toàn cầu ghi nhận ít nhất một đợt nắng nóng cực đoan.

“Yếu tố nhân cấp rủi ro” và cuộc khủng hoảng lao động

Các chuyên gia từ WMO nhấn mạnh rằng nắng nóng không đơn thuần là một hiện tượng thời tiết, mà nó đóng vai trò là một “yếu tố làm gia tăng rủi ro” (risk multiplier). Điều này có nghĩa là nắng nóng sẽ kích hoạt và làm trầm trọng thêm các thảm họa khác như hạn hán kéo dài, cháy rừng diện rộng và tạo điều kiện cho sâu bệnh phát tán nhanh hơn.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở cây trồng, vật nuôi mà còn đánh trực diện vào con người. Tại các khu vực “điểm nóng” như Nam Á, vùng phía Nam sa mạc Sahara (Châu Phi) và Trung - Nam Mỹ, số ngày có nhiệt độ quá cao khiến con người không thể làm việc ngoài trời lên đến 250 ngày/năm. Ước tính, thế giới đang mất đi khoảng 500 tỷ giờ làm việc mỗi năm, gây tổn thất kinh tế khổng lồ và đẩy người lao động nông nghiệp vào tình trạng nguy hiểm về sức khỏe.

Chiến lược thích ứng: Từ kỹ thuật đến chính sách vĩ mô

Để ngăn chặn kịch bản sụp đổ của hệ thống nông lương, Tổng Giám đốc FAO Khuất Đông Ngọc và Tổng Thư ký WMO Celeste Saulo cho rằng cần một cuộc chuyển đổi toàn diện và khẩn cấp.

Đổi mới kỹ thuật canh tác

Việc ứng phó không thể chỉ dựa vào các biện pháp tình thế mà cần những thay đổi mang tính chiến lược:

• Di truyền học: Đẩy mạnh lai tạo và phát triển các giống cây trồng chịu nhiệt, chịu hạn cao.
• Quản trị mùa vụ: Điều chỉnh lịch gieo trồng, lựa chọn loại cây phù hợp với điều kiện nhiệt độ mới của từng vùng địa lý.
• Quản lý nông trại: Áp dụng công nghệ tưới tiêu thông minh và các mô hình nông lâm kết hợp để giảm nhiệt độ bề mặt.

Xóa bỏ rào cản kinh tế - xã hội

Một thực tế nghiệt ngã là các quốc gia thu nhập thấp và trung bình là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất nhưng lại thiếu nguồn lực để thích ứng. Do đó, hợp tác quốc tế là chìa khóa để bảo đảm an ninh lương thực. Việc hỗ trợ tài chính và chuyển giao công nghệ phát thải thấp cho các nước nghèo không chỉ là vấn đề nhân đạo mà là yêu cầu cấp bách để ổn định chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.

Góc nhìn chuyên gia và bài học cho tương lai

Nhìn rộng hơn, cuộc khủng hoảng nắng nóng này là lời cảnh tỉnh về sự mong manh của hệ thống nông nghiệp hiện đại vốn quá phụ thuộc vào sự ổn định của khí hậu. Chúng ta không thể tiếp tục canh tác theo tư duy của thế kỷ trước trong một môi trường biến đổi của thế kỷ 21. Bài học lớn nhất ở đây là sự chuyển dịch từ “chống chọi” sang “thích ứng chủ động”.

Liệu các quốc gia có kịp thời hành động trước khi ngưỡng chịu đựng của thiên nhiên bị phá vỡ hoàn toàn? Hãy cùng chia sẻ góc nhìn của bạn về giải pháp nông nghiệp bền vững trong phần bình luận bên dưới.