Sân khấu truyền thống: Giải mã 'điểm nghẽn' để tìm lại hào quang

Sân khấu truyền thống hiện nay đang đối mặt với những thách thức sống còn khi kịch bản khan hiếm và lực lượng kế cận thưa vắng, đòi hỏi một cuộc cải tổ toàn diện để không bị bỏ lại.

Nghệ thuật sân khấu không đơn thuần là việc tái hiện một câu chuyện, mà là hơi thở của thời đại. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy một khoảng cách ngày càng lớn giữa những gì diễn ra trên sàn diễn và nhịp sống hối hả của công chúng đương đại. Để không trở thành những “bảo tàng sống” tĩnh lặng, sân khấu cần một cuộc đại phẫu về tư duy sáng tạo và vận hành.

Cơn khát kịch bản: Khi nghệ thuật “ngủ quên” trong quá khứ

TS Nguyễn Đăng Chương, một nhà viết kịch dày dạn kinh nghiệm, đã dùng cụm từ “lên núi tìm trầm” để mô tả sự khan hiếm của những kịch bản chất lượng. Đây không chỉ là vấn đề về số lượng, mà là sự thiếu hụt trầm trọng những tác phẩm có khả năng kết nối với tâm hồn con người hiện đại.

Nhìn vào các kỳ Liên hoan sân khấu năm 2025, một nghịch lý xuất hiện: những vở diễn được đánh giá cao nhất thường là những tác phẩm cũ, thậm chí đã ra đời từ vài thập kỷ trước. Điều này cho thấy sự an toàn quá mức trong sáng tạo. Theo NSND Bùi Thanh Trầm, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Sân khấu Hà Nội, dù các đề tài lịch sử, dã sử là cốt lõi để giữ gìn bản sắc, nhưng sân khấu không thể chỉ sống bằng ký ức.

Khán giả ngày nay không tìm đến nhà hát để xem những điều họ đã biết, họ tìm kiếm sự đồng cảm, những lý giải cho những biến động trong tâm hồn và xã hội hiện tại. Một kịch bản hay không chỉ cần đúng về tư tưởng mà phải sắc sảo về nghệ thuật, tránh tình trạng “thời sự hóa” một cách thô cứng, thiếu chiều sâu cảm xúc.

Khoảng trống thế hệ và bài toán sinh kế cho nghệ sĩ trẻ

Một thực trạng đáng báo động là sự đứt gãy về lực lượng kế cận. Từ chèo, tuồng, cải lương đến kịch nói, chúng ta đang chứng kiến cảnh những nghệ sĩ lớn tuổi phải gồng mình hóa thân vào vai thanh niên. Điều này không chỉ gây ra sự khiên cưỡng về mặt thị giác mà còn làm mất đi cái “tươi” và sự nhạy bén của đời sống trẻ trong tác phẩm.

Nhà lý luận Cao Xuân Ngọc chỉ ra rằng, đam mê thôi là chưa đủ khi mức đãi ngộ hiện nay quá thấp. Trong một thị trường giải trí khốc liệt, nơi những nền tảng số tạo ra cơ hội nổi tiếng nhanh chóng và thu nhập hấp dẫn, việc giữ chân một nghệ sĩ trẻ bám trụ với sân khấu truyền thống là một cuộc chiến không cân sức.

Khi thu nhập không đủ đảm bảo cuộc sống tối thiểu, những người trẻ tài năng buộc phải chọn con đường “rẽ ngang”. Đây không đơn thuần là sự thay đổi nghề nghiệp, mà là sự tổn thất về chất xám cho nền nghệ thuật nước nhà.

Từ chính sách vĩ mô đến thực tiễn “sống sót” của nghệ thuật

Để giải quyết bài toán nhân lực, NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, nhấn mạnh cần một sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Đặc biệt với những loại hình đặc thù như xiếc — nơi nghệ sĩ phải đánh đổi bằng sức khỏe, thời gian và đối mặt với rủi ro nghề nghiệp cao nhưng tuổi nghề lại ngắn — thì chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và sinh kế bền vững là yếu tố then chốt.

Hiện nay, những định hướng từ Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết của Quốc hội khóa XVI về phát triển văn hóa Việt Nam đang mở ra hy vọng mới. Việc nhấn mạnh vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tuyển dụng đặc cách và đãi ngộ thỏa đáng là những bước đi đúng hướng. Tuy nhiên, từ văn bản đến sàn diễn là một khoảng cách dài, cần những cơ chế triển khai cụ thể, sát thực với đặc thù của từng bộ môn nghệ thuật.

Truyền thông số: “Cánh cửa” đưa sân khấu trở lại với công chúng

Một tác phẩm hay nhưng không ai biết đến thì giá trị nghệ thuật đó chỉ nằm trong ngăn kéo. NSND Lê Tiến Thọ nhận định chính xác rằng tác phẩm sân khấu trong cơ chế thị trường là một loại “hàng hóa đặc biệt”. Nếu không thay đổi cách tiếp cận, sân khấu sẽ mãi bị lu mờ trước các hình thức giải trí hiện đại.

Thay vì chờ đợi khán giả tự tìm đến, các nhà hát cần chủ động tấn công vào các nền tảng số. Việc tận dụng TikTok, Facebook hay YouTube để lan tỏa những phân đoạn đắt giá, kể câu chuyện hậu trường hoặc tương tác trực tiếp với Gen Z sẽ giúp sân khấu xóa bỏ định kiến “cũ kỹ, nhàm chán”.

Lời kết từ góc nhìn chuyên gia

Sân khấu truyền thống không chết, nó chỉ đang trong giai đoạn “ngủ đông” để chờ một cú hích đủ mạnh. Chìa khóa hồi sinh nằm ở kiềng ba chân: Kịch bản đương đại - Đãi ngộ xứng tầm - Truyền thông đột phá. Nếu chỉ tập trung vào một yếu tố, chúng ta sẽ mãi loay hoay trong vòng xoáy hụt nhịp.

Nghệ thuật chỉ thực sự sống khi nó chạm được vào trái tim của người xem ở thời điểm hiện tại. Liệu chúng ta có đủ can đảm để thay đổi những tư duy cũ kỹ để nhường chỗ cho những sáng tạo táo bạo hơn?

Bạn nghĩ sao về việc đưa các yếu tố công nghệ hiện đại vào sân khấu truyền thống? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn với chúng tôi dưới phần bình luận!